|| Danh nhân Thăng Long Thứ 7, 20/07/2013 1:18 GMT+7

Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan

Phùng Khắc Khoan, danh sĩ thời Lê Thế Tông, hiệu Nghị Trai, tự Hoằng Phu, sinh năm 1528 ở xã Phùng Xá, huyện Thạch Thất, tỉnh Hà Tây. 

Năm Canh Thìn (1580) đang làm quan đời Lê Trung Hưng, Phùng Khắc Khoan vẫn đi dự thi, đỗ Nhị giáp tiến sĩ (tức là Hoàng giáp), lúc ấy 52 tuổi. Sau đó mãi đến năm 70 tuổi, ông đi sứ nhà Minh, rất được ca ngợi. Từ cuộc đi sứ thành công và nổi tiếng này, nhân dân bắt đầu lưu truyền ông là Lưỡng quốc trạng nguyên. Vì quê ở Phùng Xá (làng Bùng) nên dân gian gọi là Trạng Bùng, nổi tiếng văn võ toàn tài, lại giỏi cả canh nông, thủ công nghiệp. Gọi là Trạng, song thực ra ông không đậu trạng nguyên. Tuy không mang học vị trạng nguyên, nhưng ông đạt trình độ uyên bác và có thành tựu rất cao.

Tương truyền rằng mẹ của Phùng Khắc Khoan vốn người họ Nhữ, quê ở Hải Dương. Bà tên là Nhữ Thị Thục, là con gái một gia đình Nho học, bà được học hành chu đáo và rất thông minh. Con người này có một ước vọng khác thường, tự thấy mình phải trở thành một bậc mẫu nghi trong thiên hạ. Tin đồn bà đã có lần gặp Mạc Đăng Dung, nhưng vì trở ngại mà duyên lứa không thành, đành kết duyên với người khác và sinh được một con trai, đó là Nguyễn Bỉnh Khiêm. Do không thống nhất với người chồng về việc nuôi dạy con, người thiếu phụ này bỏ đi để tìm duyên phận mới. Đến vùng Từ Sơn (Kinh Bắc), bà gặp ông bố Phùng Khắc Khoan (sau này). Ông này đậu thái học sinh triều Lê, rất giỏi nghề địa lý, đỗ làm quan nhưng không phục nhà Mạc nên đi ngao du danh lam thắng cảnh, tìm đất tốt. Hai người trò chuyện tương đắc rồi kết duyên, mặc dù ông đã có vợ rồi.

Họ chung sống với nhau ở vùng Thạch Thất - Sơn Tây, sau một năm thì sinh con trai, có tướng mạo khác thường. Đó là Phùng Khắc Khoan(1). Người cha đem hết kiến thức của mình để dạy con trai trưởng thành. Mẹ của Phùng Khắc Khoan mất sớm khi Khoan còn bé. Bà chỉ kịp dặn lại chồng: “Con chúng ta có cốt cách tốt, không phải hạng tầm thường. Ông cần dạy dỗ nó chu đáo, sau này có thể giúp đất nước lúc cùng đường, thiên hạ lúc nghiêng đổ thế mới thoả chí của thiếp ở suối vàng”. Bà mẹ này vẫn theo dõi đứa con riêng của mình là Nguyễn Bỉnh Khiêm, lúc này đã lớn và đã nổi tiếng ở đất Hải Dương, nên cũng có dặn chồng là cần cho Phùng Khắc Khoan sang học với ông Nguyễn. Lời dặn ấy đã được cha con Phùng Khắc Khoan thực hiện. Đến năm 15, 16 tuổi, Phùng Khắc Khoan sang học với Nguyễn Bỉnh Khiêm. Sau những năm tháng học tập, và cả đến khi Phùng Khắc Khoan ra phò tá nhà Lê, giữa hai thầy trò anh em này đã diễn ra nhiều cuộc giao thiệp trao đổi có nội dung tiên tri dự báo.

Phùng Khắc Khoan học giỏi, cả tuổi thanh niên sống dưới triều Mạc, đến năm Nhâm Tý (1552) nhưng chỉ đỗ có tam trường. Sau đêm mà Nguyễn Bỉnh Khiêm tới gõ cửa phòng bảo với chàng thanh niên là gà đã gáy, Phùng Khắc Khoan khăn gói tìm vào Thanh Hóa, Nguyễn Bỉnh Khiêm còn cuốn chiếu ném theo... Vào đây, ở nơi đất khách quê người, ông chưa có điều kiện phát huy tài năng và sở học của mình, vì thế phải sống một thời gian cô đơn và thiếu thốn. Phùng Khắc Khoan tìm đến tạm trú ở một làng thuộc huyện Hoằng Hóa mở lớp dạy học để sinh sống.

Sau đó, ông dời lên ở Vĩnh Lộc, Yên Định (cũng ở Thanh Hóa). Năm 30 tuổi (1557), ông dự khoa thi Hương mở ở xã Đa Lộc, huyện Yên Định và đỗ thủ khoa. Trịnh Kiểm biết tài ông và dùng ngay ông làm quan ở nhiều cương vị đáng kể. Phùng Khắc Khoan cũng dám khuyên Trịnh Kiểm đi hỏi Trạng Trình về việc tìm kiếm con cháu nhà Lê, mà lập vua Anh Tông. Riêng về thâm tâm Phùng Khắc Khoan, ông phục vụ, tuân theo mọi sự điều hành của chúa Trịnh, nhưng vẫn trung thành, tha thiết với nhà Lê. Ở Thanh Hóa có lưu truyền câu ca:

Chớ khinh chùa tích không thờ
Mà đem xôi, oản cúng thờ gốc cây

Chùa tích là chùa xưa, tức là trỏ vào cơ đồ nhà Lê đã có hai trăm năm lịch sử, đến lúc này, dù thế lực đã suy vì bị nhà Mạc lật đổ. Xôi oản là nhắc đến câu nói của Nguyễn Bỉnh Khiêm: Giữ chùa thờ Phật thì ăn oản. Lúc bấy giờ, có lẽ Phùng Khắc Khoan đã theo lời dân gian như vậy để mượn uy tín của Trạng Trình mà dẹp mưu cướp ngôi Lê của họ Trịnh.

Khi triều đình Lê - Trịnh được trở về Thăng Long, Phùng Khắc Khoan giữ nhiều chức vụ quan trọng. Đó là dịp cho ông thể hiện tài năng xuất sắc của mình trên các lĩnh vực chính trị, ngoại giao... Về ngoại giao, Phùng Khắc Khoan tỏ rõ bản lĩnh, sự thông minh sắc sảo, và có rất nhiều giai thoại.

Bình luận