|| Làng nghề - Phố nghề Thứ 7, 20/07/2013 2:46 GMT+7

Làng dó Yên Thái

Gió đưa cành trúc la đà
Tiếng chuông Canh Mụ, canh gà Thọ Xương
Mịt mù khói tỏa ngàn sương
Nhịp chày Yên Thái, mặt gương Tây Hồ

Làng dó Yên Thái hay còn gọi là làng Bưởi, một làng nằm bên bờ Hồ Tây. Ngày xưa làng nổi tiếng nghề làm dó cũng giống như làng Bát Tràng hay Ngũ Xã nổi tiếng với nghề gốm và đúc đồng. Năm 1921, theo thống kê thì làng 126 gia đình sống bằng nghề làm giấy nhưng  đã có sự phân chia rõ ràng:  Làng Yên Thái chuyên sản xuất giấy viết và in, làng Hồ Khẩu và Đông Xã chuyên sản xuất giấy có chất lượng tốt hơn với khổ lớn hơn để dùng in tranh dân gian. 
Theo mô tả của Henri Oger trong cuốn “Kỹ thuật của người An Nam” thì loại giấy dó truyền thống xốp nhẹ mà bền dai, được sản xuất từ vỏ cây dó. Được trồng tại các tỉnh Quảng Ninh, Hòa Bình, Bắc Kạn và Thái Nguyên xưa.
Để làm ra một tờ giấy dó trải qua những công đoạn sau:
Ngâm dó: Trước tiên, cây dó được bó vỏ và ngâm trực tiếp xuống sông Tô Lịch trong khoảng một đến ba ngày, sau đó để ráo nước. Sau công đoạn này vỏ cây dó ngả mầu nâu sẽ được cắt bỏ các mấu lộ ra, sau đó chặt thành từng đoạn và xếp thành từng bó một. Tiếp đến vỏ cây dó được ngâm tiếp trong bể nước vôi khoảng 24h với tỷ lệ 12kg vôi cho 100kg dó.

hanoivanhien lang-do-yen-thai-news

Gánh bó vỏ dướng để làm giấy

Nấu dó: Các lò đắp đất được đặt ngay bên bờ sông Tô Lịch và bờ ao nơi ngâm vỏ dó. Vỏ dó được cho vào những chiếc vạc được đun cách thủy trong khoảng từ 8 đến 10 tiếng.

Giặt dó: Vỏ dó sau đó được giặt kỹ bằng nước sạch để loại bỏ tạp chất. Để giặt dó người ta có sử dụng các thúng tre lớn. Sau khi giặt xong vỏ dó lại được ngâm trong nước vôi vài ngày nữa. Lúc này việc bóc vỏ dó mới được tiến hành.

hanoivanhien lang-do-yen-thai-news 

Bóc vỏ dó và phân loại: Phụ nữ dùng dao bóc hết vỏ đen đi chỉ giữ lại phần trắng để làm giấy. Lớp vỏ đen sẽ được xử lý riêng và sử dụng làm giấy có chất lượng thấp hơn. Sau khi được phân loại dó được bó thành từng bó một và lại ngâm trong bể nước sạch.

Giã dó và hòa bột giấy: Sau khi đã được giặt sạch và để ráo nước, vỏ dó được mang đi giã. Tại các ngôi làng, người ta vẫn còn thấy những chiếc cối đá lớn được nam giới sử dụng để giã dó bằng tay hay thậm chí giậm bằng chân để giã dó thành bột khô.


hanoivanhien lang-do-yen-thai-news  

Giã bột giấy

Bột dó: Được ngâm trong bể nước và được hòa tan theo một định lượng giấy muốn có và gọi đó là “huyền phù”. Bột dó thường xuyên được khuấy đều. Khi thọc tay vào bột thì gần như không thể cảm nhận được gì khác ngoài một khối chất lỏng hơi nhớt chảy xuống. Để cho các tờ giấy không bị dính với nhau thì ở công đoạn này trước đây người ta sử dụng một thanh gỗ để khuấy bột dó và chất nhờn từ thanh gỗ tiết ra làm cho bột dó có độ nhớt vừa đủ.

hanoivanhien lang-do-yen-thai-news  

Bể ngâm bột dó

Seo giấy: Người ta dùng một khuôn gỗ có căng lớp mành nứa gọi là liềm seo. Liềm seo được chao đi chao lại trong bể bột dó để vừa đủ một lượng bột dó dính trên liềm. Sau đó người ta nhấc liềm seo ra khỏi bể và lắc sang qua lại sao cho thật ráo nước và giúp bột dó trải đều trên mặt liềm. Xong người ta bỏ khuôn gỗ ở hai đầu ra và khéo léo lật úp mành xuống để lớp dó trên mặt liềm sẽ xếp chính xác thành chồng giấy.

hanoivanhien lang-do-yen-thai-news

  Seo giấy

Ép: Chồng giấy vừa làm xong sẽ được ép để cho ra thật nhiều nước. Trước đây người ta sử dụng những dụng cụ thô sơ nhất như lấy một đoạn gỗ có một đầu gối vào lỗ đục trên tường hay trên một thân cây tạo thành một đoàn bẩy trên chồng giấy. Giấy càng được ép kiệt nước trước khi đem sấy thì chất lượng giấy càng đồng đều.

hanoivanhien lang-do-yen-thai-news

  Dụng cụ ép giấy

Sấy khô: Công đoạn này thực hiện đơn giản như phơi nắng, dùng sào để phơi. Làng Yên Thái dùng lò để sấy. Từng tờ giấy được phết lên tường lò cách đều nhau. Nhiệt độ luôn duy trì ở mức độ vừa phải không được quá cao sao cho giấy khô từ từ và có được độ mềm mại và màu trắng, hơi mộc và không có vết vàng.

hanoivanhien lang-do-yen-thai-news

Lò sấy giấy

Bình luận

Tin mới hơn: